शिव तांडव स्तोत्र की रचना लंकापति रावण ने की थी और यह शिव भक्ति का सबसे ओजस्वी स्तोत्र माना जाता है। पंचचामर छंद में रची गई इसकी हर पंक्ति में सोलह अक्षर लघु-गुरु के क्रम में आते हैं, इसीलिए पढ़ते समय इसमें तांडव की गति सुनाई देती है। नीचे संपूर्ण सत्रह श्लोकों का मूल संस्कृत पाठ, अंग्रेजी लिप्यंतरण और हिंदी व अंग्रेजी दोनों भाषाओं में अर्थ दिया गया है।
शिव तांडव स्तोत्र (Sanskrit)
॥ अथ रावणकृतशिवताण्डवस्तोत्रम् ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् । डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥ १॥ जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी- विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्द्धनि । धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥ २॥ धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर- स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे । कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥ ३॥ जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा- कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे । मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥ ४॥ सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर- प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः । भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥ ५॥ ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा- निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् । सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालि सम्पदे शिरो जटालमस्तु नः ॥ ६॥ करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल- द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके । धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक- प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥ ७॥ नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्- कुहूनिशीथिनीतमःप्रबन्धबद्धकन्धरः । निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥ ८॥ प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा- ऽवलम्बिकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् । स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदान्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥ ९॥ अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी- रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् । स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥ १०॥ जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस- द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट् । धिमिद्धिमिद्धिमिद्ध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल- ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥ ११॥ दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर्- गरिष्ठरत्नलोष्ठयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः । तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥ १२॥ कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् । विलोललोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥ १३॥ निलिम्पनाथनागरीकदम्बमौलमल्लिका- निगुम्फनिर्भरक्षरन्मधूष्णिकामनोहरः । तनोतु नो मनोमुदं विनोदिनीमहर्निशं परश्रियः परं पदं तदङ्गजत्विषां चयः ॥ १४॥ प्रचण्डवाडवानलप्रभाशुभप्रचारणी महाष्टसिद्धिकामिनीजनाऽवहूतजल्पना । विमुक्तवामलोचनाविवाहकालिकध्वनिः शिवेति मन्त्रभूषणा जगज्जयाय जायताम् ॥ १५॥ इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेतिसन्ततम् । हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नाऽन्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥ १६॥ पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे । तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥ १७॥ ॥ इति श्रीरावणकृतं शिवताण्डवस्तोत्रं सम्पूर्णम् ॥
Shiv Tandav Stotram in English
|| atha ravanakritashivatandavastotram || || shriganeshaya namah || jatatavigalajjalapravahapavitasthale gale'valambya lambitam bhujangatungamalikam | damaddamaddamaddamanninadavaddamarvayam chakara chandatandavam tanotu nah shivah shivam || 1|| jatakatahasambhramabhramannilimpanirjhari- vilolavichivallarivirajamanamurddhani | dhagaddhagaddhagajjvalallalatapattapavake kishorachandrashekhare ratih pratikshanam mama || 2|| dharadharendranandinivilasabandhubandhura- sphuraddigantasantatipramodamanamanase | kripakatakshadhoraniniruddhadurdharapadi kvachiddigambare mano vinodametu vastuni || 3|| jatabhujangapingalasphuratphanamaniprabha- kadambakunkumadravapraliptadigvadhumukhe | madandhasindhurasphurattvaguttariyamedure mano vinodamadbhutam bibhartu bhutabhartari || 4|| sahasralochanaprabhrityasheshalekhashekhara- prasunadhulidhoranividhusaranghripithabhuh | bhujangarajamalaya nibaddhajatajutakah shriyai chiraya jayatam chakorabandhushekharah || 5|| lalatachatvarajvaladdhananjayasphulingabha- nipitapanchasayakam namannilimpanayakam | sudhamayukhalekhaya virajamanashekharam mahakapali sampade shiro jatalamastu nah || 6|| karalabhalapattikadhagaddhagaddhagajjvala- ddhananjayahutikritaprachandapanchasayake | dharadharendranandinikuchagrachitrapatraka- prakalpanaikashilpini trilochane ratirmama || 7|| navinameghamandaliniruddhadurdharasphurat- kuhunishithinitamahprabandhabaddhakandharah | nilimpanirjharidharastanotu krittisindhurah kalanidhanabandhurah shriyam jagaddhurandharah || 8|| praphullanilapankajaprapanchakalimaprabha- 'valambikanthakandaliruchiprabaddhakandharam | smarachchhidam purachchhidam bhavachchhidam makhachchhidam gajachchhidandhakachchhidam tamantakachchhidam bhaje || 9|| akharvasarvamangalakalakadambamanjari- rasapravahamadhurivijrimbhanamadhuvratam | smarantakam purantakam bhavantakam makhantakam gajantakandhakantakam tamantakantakam bhaje || 10|| jayatvadabhravibhramabhramadbhujangamashvasa- dvinirgamatkramasphuratkaralabhalahavyavat | dhimiddhimiddhimiddhvananmridangatungamangala- dhvanikramapravartitaprachandatandavah shivah || 11|| drishadvichitratalpayorbhujangamauktikasrajor- garishtharatnaloshthayoh suhridvipakshapakshayoh | trinaravindachakshushoh prajamahimahendrayoh samapravrittikah kada sadashivam bhajamyaham || 12|| kada nilimpanirjharinikunjakotare vasan vimuktadurmatih sada shirahsthamanjalim vahan | vilolalolalochano lalamabhalalagnakah shiveti mantramuchcharan kada sukhi bhavamyaham || 13|| nilimpanathanagarikadambamaulamallika- nigumphanirbharaksharanmadhushnikamanoharah | tanotu no manomudam vinodinimaharnisham parashriyah param padam tadangajatvisham chayah || 14|| prachandavadavanalaprabhashubhapracharani mahashtasiddhikaminijana'vahutajalpana | vimuktavamalochanavivahakalikadhvanih shiveti mantrabhushana jagajjayaya jayatam || 15|| imam hi nityamevamuktamuttamottamam stavam pathansmaranbruvannaro vishuddhimetisantatam | hare gurau subhaktimashu yati na'nyatha gatim vimohanam hi dehinam sushankarasya chintanam || 16|| pujavasanasamaye dashavaktragitam yah shambhupujanaparam pathati pradoshe | tasya sthiram rathagajendraturangayuktam lakshmim sadaiva sumukhim pradadati shambhuh || 17|| || iti shriravanakritam shivatandavastotram sampurnam ||
शिव तांडव स्तोत्र का अर्थ (Meaning in Hindi)
आरंभिक श्लोकों में शिव के रूप का चित्र खींचा गया है: जटाओं से बहती गंगा की धारा, गले में लिपटा सर्पों का हार, डमरू का डमड्डम नाद और उसी नाद पर होता प्रचंड तांडव। आगे के श्लोकों में ललाट की अग्नि, मस्तक पर सजा अर्धचंद्र, दिशाओं को कुंकुम सा रंग देती फणों की आभा और गजचर्म धारण करने वाला रूप वर्णित है। नवें और दसवें श्लोक में कामदेव, त्रिपुर, भव, यज्ञ, गजासुर, अंधक और यम के संहारक शिव को बार बार नमन किया गया है। तेरहवें श्लोक में कवि पूछता है कि वह दिन कब आएगा जब गंगा तट की कंदरा में बैठकर, सिर पर अंजलि बांधे, शिव मंत्र का उच्चारण करते हुए वह सुखी होगा। सोलहवें श्लोक में फलश्रुति है और सत्रहवाँ श्लोक कहता है कि जो प्रदोष काल में शिव पूजन के बाद इसे पढ़ता है उसे शंभु स्थिर संपत्ति प्रदान करते हैं।
Meaning in English
The opening verses paint Shiva as he dances: the Ganga pouring through his matted hair, a garland of serpents at his throat, the damaru beating damad-damad, and the fierce tandava rising on that beat. Later verses describe the fire on his forehead, the crescent moon on his crown, the glow of the serpent jewels that stains the directions like vermilion, and the elephant hide he wears. Verses nine and ten salute him over and over as the destroyer of Kama, of Tripura, of worldly existence, of Daksha sacrifice, of Gajasura, of Andhaka and of Yama himself. In verse thirteen the poet asks when the day will come that he sits in a cave on the bank of the Ganga, palms joined on his head, reciting the Shiva mantra, and is finally happy. Verse sixteen gives the fruit of recitation, and the closing verse promises that whoever reads it at dusk after worshipping Shambhu is granted lasting fortune.
शिव तांडव स्तोत्र का महत्त्व
महाशिवरात्रि, श्रावण के सोमवार और प्रदोष काल में इस स्तोत्र का पाठ विशेष रूप से किया जाता है। इसकी लोकप्रियता का एक बड़ा कारण इसका नाद है, क्योंकि पंचचामर छंद की लघु-गुरु चाल और डमड्डम, धगद्धगद्, धिमिद्धिमिद् जैसे अनुप्रास इसे पढ़ते ही संगीत बना देते हैं। ध्यान देने की बात यह है कि अंतिम सत्रहवाँ श्लोक वसंततिलका छंद में है, इसीलिए उसकी चाल बाकी स्तोत्र से अलग सुनाई देती है।
स्तोत्र जानकारी
| रचयिता | रावण |
| श्लोक संख्या | १७ |
| भाषा | संस्कृत |
| देवता | भगवान शिव |
| छंद | पंचचामर, अंतिम श्लोक वसंततिलका |
| अवसर | महाशिवरात्रि, श्रावण सोमवार, प्रदोष |
अक्सर पूछे जाने वाले सवाल (FAQ)
शिव तांडव स्तोत्र किसने लिखा है?
लंकापति रावण ने। स्तोत्र के अंत की पुष्पिका में इसे श्रीरावणकृतं शिवताण्डवस्तोत्रं कहा गया है, और अंतिम श्लोक में रावण का उल्लेख दशवक्त्र कहकर किया गया है।
शिव तांडव स्तोत्र में कितने श्लोक हैं?
सत्रह। कई लोकप्रिय वेबसाइटें केवल पंद्रह श्लोक छापती हैं और उनसे निलिम्पनाथनागरी तथा प्रचण्डवाडवानल वाले दो श्लोक छूट जाते हैं। संस्कृत के प्रामाणिक संस्करणों में और टीका सहित पुरानी मुद्रित प्रतियों में ये दोनों श्लोक मौजूद हैं, इसीलिए यहाँ पूरे सत्रह श्लोक दिए गए हैं।
शिव तांडव स्तोत्र का पाठ कब करना चाहिए?
महाशिवरात्रि, श्रावण के सोमवार और प्रदोष काल में इसका पाठ विशेष रूप से किया जाता है। अंतिम श्लोक में स्वयं कहा गया है कि जो प्रदोष के समय शिव पूजन के बाद इसे पढ़ता है उसे शंभु स्थिर लक्ष्मी देते हैं।
अंतिम श्लोक की लय अलग क्यों लगती है?
क्योंकि पहले सोलह श्लोक पंचचामर छंद में हैं, जिसमें हर पंक्ति में सोलह अक्षर लघु और गुरु के क्रम में आते हैं, जबकि सत्रहवाँ श्लोक वसंततिलका छंद में है। इसी कारण पढ़ते समय अंतिम श्लोक की चाल बदल जाती है।