माहूरगडावरील रेणुका मातेची ही आरती नवरात्रात आणि दर मंगळवारी म्हटली जाते. माहूर हे महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. या आरतीत देवीच्या रूपाचे आणि अलंकारांचे अतिशय तपशीलवार वर्णन आहे. खाली संपूर्ण आरती मराठीत, इंग्रजी लिप्यंतरात आणि अर्थासह दिली आहे.
रेणुका माता आरती (Marathi)
जय जय जगदंबे | श्री अंबे | रेणुके कल्पकदंबे | जय जय || धृ || अनुपम स्वरुपाची तुझी धाटी | अन्य नसे या सृष्टी | तुज सम रूप दुसरे, परमेष्टी | करिता झाला कष्टी | शशीरस रसरसला, वदनपुटी | दिव्य सुलोचन दृष्टी | सुवर्ण रत्नांच्या, शिरी मुकुटी | लोपती रविशशी कोटी | गजमुखी तुज स्तविले हेरंबे | मंगल सकळारंभे || जय जय || १ || कुमकुम चिरी शोभे मळवटी | कस्तुरी टिळक लल्लाटी | नासिक अति सरळ, हनुवटी | रुचिरामृत रस ओठी | समान जणू लवल्या, धनुकोटी | आकर्ण लोचन भ्रुकुटी | शिरी नीट भांगवळी, उफराटी | कर्नाटकची घाटी | भुजंग नीळरंगा, परी शोभे | वेणी पाठीवर लोंबे || जय जय || २ || कंकणे कनकाची मनगटी | दिव्य मुद्या दश बोटी | बाजूबंद जडे बाहुबटी | चर्चुनी केशर उटी | सुगंधी पुष्पांचे हार कंठी | बहु मोत्यांची दाटी | अंगी नवी चोळी, जरीकाठी | पीत पितांबर तगटी | पैंजण पदकमळी, अति शोभे | भ्रमर धावती लोभे || जय जय || ३ || साक्षप तू क्षितिच्या तळवटी | तूचि स्वये जगजेठी | ओवाळीन आरती, दीपताटी | घेऊनी कर संपुष्टी | करुणामृत हृदये, संकष्टी | धावसी भक्तांसाठी | विष्णूदास सदा, बहुकष्टी | देशील जरी नीजभेटी | तरी मग काय उणे, या लाभे | धाव पाव अविलंबे || जय जय || ४ ||
Renuka Mata Aarti in English
jay jay jagadambe | shri ambe | renuke kalpakadambe | jay jay || dhri || anupam svarupachi tujhi dhati | anya nase ya srishti | tuj sam rup dusare, parameshti | karita jhala kashti | shashiras rasarasala, vadanaputi | divya sulochan drishti | suvarna ratnanchya, shiri mukuti | lopati ravishashi koti | gajamukhi tuj stavile herambe | mangal sakalarambhe || jay jay || 1 || kumakum chiri shobhe malavati | kasturi tilak lallati | nasik ati saral, hanuvati | ruchiramrit ras othi | saman janu lavalya, dhanukoti | akarna lochan bhrukuti | shiri nit bhangavali, upharati | karnatakachi ghati | bhujang nilaranga, pari shobhe | veni pathivar lombe || jay jay || 2 || kankane kanakachi managati | divya mudya dash boti | bajuband jade bahubati | charchuni keshar uti | sugandhi pushpanche har kanthi | bahu motyanchi dati | angi navi choli, jarikathi | pit pitambar tagati | painjan padakamali, ati shobhe | bhramar dhavati lobhe || jay jay || 3 || sakshap tu kshitichya talavati | tuchi svaye jagajethi | ovalin arati, dipatati | gheuni kar sampushti | karunamrit hridaye, sankashti | dhavasi bhaktamsathi | vishnudas sada, bahukashti | deshil jari nijabheti | tari mag kay une, ya labhe | dhav pav avilambe || jay jay || 4 ||
आरतीचा अर्थ (Meaning in Marathi)
धृवपदात जगदंबा आणि कल्पकदंबा म्हणून रेणुकेला आळवले आहे. पहिले कडवे सांगते की तिच्यासारखे रूप दुसरे घडवायचा प्रयत्न करताना ब्रह्मदेवही थकला, आणि गजमुख गणेशाने तिची स्तुती केली. दुसरे आणि तिसरे कडवे कुंकू, कस्तुरीचा टिळा, भांग, वेणी, कंकणे, बाजूबंद, पैंजण असे नखशिखांत वर्णन करतात. शेवटच्या कडव्यात रचयिता विष्णुदास आपले नाव घेऊन देवीला दर्शन देण्याची प्रार्थना करतो.
Meaning in English
The refrain hails Renuka as Jagadamba, mother of the world. The first verse says even Brahma grew weary trying to fashion a second form to match hers, and that Ganesha himself praised her. The second and third verses describe her from head to foot: the vermilion stripe on her forehead, the musk tilak, the parting of her hair, her braid, bangles, armlets and anklets. In the closing verse the poet Vishnudas names himself and asks the goddess to come to him.
रेणुका माता आरतीचे महत्त्व
रेणुका ही परशुरामाची माता मानली जाते आणि माहूरगड हे तिचे प्रमुख स्थान आहे. नवरात्रात तिथे मोठी यात्रा भरते. अनेक मराठी कुलांची ती कुलदैवत आसल्याने घरगुती पूजेतही ही आरती म्हटली जाते.
आरती माहिती
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
रेणुका माता आणि एकवीरा एकच आहेत का?
काही परंपरांमध्ये दोन्हींना एकच मानले जाते, पण दोन्हींच्या आरत्या मात्र पूर्णपणे वेगळ्या आहेत. या साइटवर दोन्ही स्वतंत्र दिल्या आहेत.
या आरतीचे रचयिता कोण?
शेवटच्या कडव्यात विष्णुदास ही नाममुद्रा येते. हे पारंपरिक मराठी भक्तिकाव्यातील कविनाम आहे.
माहूरगड कुठे आहे?
नांदेड जिल्ह्यात, महाराष्ट्रात. ते साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते.