भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला स्त्रिया हरतालिका व्रत करतात आणि संध्याकाळी ही आरती म्हणतात. आरतीचं वैशिष्ट्य म्हणजे ती नुसती स्तुती नसून पार्वतीची अख्खी कथा पाच छोट्या चरणांत सांगते: सतीचा यज्ञातला अपमान, हिमालयाच्या पोटी जन्म, उग्र तप आणि पुन्हा शिवाला वरणं.
हरतालिकेच्या आरतीचे बोल (Marathi)
जयदेवी हरितालिके । सखी पार्वती अंबिके ॥ आरती ओवाळीतें । ज्ञानदीपकळिके ॥ धृ ॥ हरअर्धांगीं वससी । जासी यज्ञा माहेरासि ॥ तेथें अपमान पावसी । यज्ञकुंडींत गुप्त होसी ॥ १ ॥ रिघसी हिमाद्रीच्या पोटी । कन्या होसी तू गोमटी ॥ उग्र तपश्चर्या मोठी । आचरसी उठाउठी ॥ २ ॥ तपपंचाग्निसाधनें । धूम्रपानें अधोवदनें ॥ केली बहू उपोषणें । शंभु भ्रतारकारणें ॥ ३ ॥ लीला दाखविसी दृष्टी । हें व्रत करिसी लोकांसाठीं ॥ पुन्हा वरिसी धूर्जटी । मज रक्षावें संकटीं ॥ ४ ॥ काय वर्णूं तव गुण । अल्पमति नारायण ॥ मातें दाखवीं चरण । चुकवावें जन्म मरण ॥ ५ ॥
Hartalika Aarti Lyrics in English
Jaidevi Haritalike | Sakhi Parvati Ambike || Aarti ovaliten | Dnyandeepkalike || Dhru || Har-ardhangin vasasi | Jasi yadnya maherasi || Tethen apman pavasi | Yadnyakundint gupt hosi || 1 || Righasi Himadrichya poti | Kanya hosi tu gomati || Ugra tapashcharya mothi | Acharasi uthauthi || 2 || Tap-panchagni-sadhanen | Dhumrapanen adhovadanen || Keli bahu uposhanen | Shambhu bhratarkaranen || 3 || Lila dakhavisi drishti | Hen vrat karisi lokansathin || Punha varisi Dhurjati | Maj rakshaven sankatin || 4 || Kay varnun tav gun | Alpamati Narayan || Maten dakhavin charan | Chukavaven janma maran || 5 ||
आरतीचा अर्थ (Meaning)
धृपदात भक्त पार्वतीला “ज्ञानदीपाची कळी” म्हणून ओवाळतो. पहिल्या चरणात सतीची कथा आहे: शिवाची अर्धांगी असूनही ती माहेरी यज्ञाला जाते, तिथे अपमान सोसावा लागतो आणि ती यज्ञकुंडात देह ठेवते. दुसर्या चरणात ती हिमालयाच्या पोटी जन्म घेते आणि लगेच उग्र तपश्चर्या सुरू करते. तिसर्या चरणात त्या तपाचे प्रकार येतात: पंचाग्नीसाधन, धूराचं पान आणि खाली मान करून केलेली अनेक उपोषणे – सगळं शंभूला पती म्हणून मिळवावं यासाठी. चौथ्या चरणात भक्त म्हणतो, हे व्रत तू स्वतःसाठी नव्हे तर लोकांना मार्ग दिसावा म्हणून केलंस; मलाही संकटातून राख. शेवटी “माझी बुद्धी अल्प आहे, माते तू चरण दाखव आणि जन्ममरण चुकव” अशी प्रार्थना आहे.
हरतालिका आरतीचे महत्त्व
हरतालिका व्रत भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला, म्हणजे गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी येतं. नवविवाहिता आणि कुमारिका दिवसभर उपास करून संध्याकाळी पार्वतीची पूजा करतात आणि ही आरती म्हणतात. आरतीतल्या पाच चरणांत व्रतामागची कथा पूर्ण येत असल्यामुळे आरती म्हटली की व्रत का करायचं हे आपोआप समजतं.
आरती माहिती
| आरतीचे नाव | श्रीहरितालिकेची आरती |
| देवता | श्री पार्वती (हरतालिका) |
| भाषा | मराठी |
| रचयिता | आरतीत नाममुद्रा “नारायण”; परंपरेने समर्थ रामदास स्वामींची मानली जाते |
| रचना | ५ कडवी + धृपद |
| कधी म्हणतात | भाद्रपद शुद्ध तृतीया (हरतालिका व्रत) |
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
हरतालिका व्रत कधी करतात?
भाद्रपद महिन्यातल्या शुद्ध तृतीयेला, म्हणजेच गणेश चतुर्थीच्या आदल्या दिवशी.
हरतालिका हे नाव कसं पडलं?
“हरित” म्हणजे नेलेली आणि “आलिका” म्हणजे मैत्रीण. पार्वतीला तिच्या मैत्रिणींनी तपासाठी अरण्यात नेलं, त्यावरून हे नाव आलं असं मानलं जातं. आरतीतही पार्वतीला “सखी” म्हटलं आहे.
आरतीतले धूर्जटी म्हणजे कोण?
धूर्जटी हे शंकराचं नाव आहे. तपानंतर पार्वतीने पुन्हा शंकरालाच पती म्हणून वरलं, असा चौथ्या चरणाचा अर्थ आहे.