श्री गणपती अथर्वशीर्ष हे अथर्ववेदाशी जोडलेले उपनिषद आहे आणि गणेशभक्तीतील सर्वात महत्त्वाचा पाठ मानला जातो. गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी आणि अथर्वशीर्ष आवर्तनांच्या वेळी हा पाठ म्हटला जातो. खाली संपूर्ण मूळ संस्कृत पाठ, इंग्रजी लिप्यंतर आणि मराठी व इंग्रजी दोन्ही भाषेत अर्थ दिला आहे.
गणपती अथर्वशीर्ष संपूर्ण पाठ (Sanskrit)
॥ शान्तिपाठ ॥ ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः ॥ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः । स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ॥ स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः । स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥ ॐ शान्तिः । शान्तिः ॥ शान्तिः ॥ ॥ उपनिषत् ॥ हरिः ॐ नमस्ते गणपतये ॥ त्वमेव प्रत्यक्षं तत्त्वमसि ॥ त्वमेव केवलं कर्ताऽसि ॥ त्वमेव केवलं धर्ताऽसि ॥ त्वमेव केवलं हर्ताऽसि ॥ त्वमेव सर्वं खल्विदं ब्रह्मासि ॥ त्वं साक्षादात्माऽसि नित्यम् ॥ १ ॥ ॥ स्वरूपतत्त्व ॥ ऋतं वच्मि ॥ सत्यं वच्मि ॥ २ ॥ अव त्वं माम् ॥ अव वक्तारम् ॥ अव श्रोतारम् ॥ अव दातारम् ॥ अव धातारम् ॥ अवानूचानमव शिष्यम् ॥ अव पश्चात्तात् ॥ अव पुरस्तात् ॥ अवोत्तरात्तात् ॥ अव दक्षिणात्तात् ॥ अव चोर्ध्वात्तात् ॥ अवाधरात्तात् ॥ सर्वतो मां पाहि पाहि समन्तात् ॥ ३ ॥ त्वं वाङ्मयस्त्वं चिन्मयः ॥ त्वमानन्दमयस्त्वं ब्रह्ममयः ॥ त्वं सच्चिदानन्दाद्वितीयोऽसि ॥ त्वं प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ॥ त्वं ज्ञानमयो विज्ञानमयोऽसि ॥ ४ ॥ सर्वं जगदिदं त्वत्तो जायते ॥ सर्वं जगदिदं त्वत्तस्तिष्ठति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि लयमेष्यति ॥ सर्वं जगदिदं त्वयि प्रत्येति ॥ त्वं भूमिरापोऽनलोऽनिलो नभः ॥ त्वं चत्वारि वाक्पदानि ॥ ५ ॥ त्वं गुणत्रयातीतः ॥ त्वमवस्थात्रयातीतः ॥ त्वं देहत्रयातीतः ॥ त्वं कालत्रयातीतः ॥ त्वं मूलाधारस्थितोऽसि नित्यम् ॥ त्वं शक्तित्रयात्मकः ॥ त्वां योगिनो ध्यायन्ति नित्यम् ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं इन्द्रस्त्वं अग्निस्त्वं वायुस्त्वं सूर्यस्त्वं चन्द्रमास्त्वं ब्रह्मभूर्भुवःस्वरोम् ॥ ६ ॥ ॥ गणेशमन्त्र ॥ गणादिं पूर्वमुच्चार्य वर्णादिं तदनन्तरम् ॥ अनुस्वारः परतरः ॥ अर्धेन्दुलसितम् ॥ तारेण ऋद्धम् ॥ एतत्तव मनुस्वरूपम् ॥ गकारः पूर्वरूपम् ॥ अकारो मध्यमरूपम् ॥ अनुस्वारश्चान्त्यरूपम् ॥ बिन्दुरुत्तररूपम् ॥ नादः सन्धानम् ॥ संहितासन्धिः ॥ सैषा गणेशविद्या ॥ गणकऋषिः ॥ निचृद्गायत्रीच्छन्दः ॥ गणपतिर्देवता ॥ ॐ गं गणपतये नमः ॥ ७ ॥ ॥ गणेशगायत्री ॥ एकदन्ताय विद्महे । वक्रतुण्डाय धीमहि ॥ तन्नो दन्तिः प्रचोदयात् ॥ ८ ॥ ॥ गणेशरूप ॥ एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् ॥ रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ॥ रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ॥ रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ॥ भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ॥ आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ॥ एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥ ९ ॥ ॥ अष्टनाम गणपति ॥ नमो व्रातपतये । नमो गणपतये । नमः प्रमथपतये । नमस्तेऽस्तु लम्बोदरायैकदन्ताय । विघ्ननाशिने शिवसुताय । श्रीवरदमूर्तये नमो नमः ॥ १० ॥ ॥ फलश्रुति ॥ एतदथर्वशीर्षं योऽधीते ॥ स ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ स सर्वतः सुखमेधते ॥ स सर्वविघ्नैर्न बाध्यते ॥ स पञ्चमहापापात्प्रमुच्यते ॥ सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति ॥ प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति ॥ सायंप्रातः प्रयुञ्जानो अपापो भवति ॥ सर्वत्राधीयानोऽपविघ्नो भवति ॥ धर्मार्थकाममोक्षं च विन्दति ॥ इदमथर्वशीर्षमशिष्याय न देयम् ॥ यो यदि मोहाद्दास्यति स पापीयान् भवति ॥ सहस्रावर्तनात् यं यं काममधीते तं तमनेन साधयेत् ॥ ११ ॥ अनेन गणपतिमभिषिञ्चति स वाग्मी भवति ॥ चतुर्थ्यामनश्नन् जपति स विद्यावान् भवति । स यशोवान् भवति ॥ इत्यथर्वणवाक्यम् ॥ ब्रह्माद्यावरणं विद्यात् न बिभेति कदाचनेति ॥ १२ ॥ यो दूर्वाङ्कुरैर्यजति स वैश्रवणोपमो भवति ॥ यो लाजैर्यजति स यशोवान् भवति ॥ स मेधावान् भवति ॥ यो मोदकसहस्रेण यजति स वाञ्छितफलमवाप्नोति ॥ यः साज्यसमिद्भिर्यजति स सर्वं लभते स सर्वं लभते ॥ १३ ॥ अष्टौ ब्राह्मणान् सम्यग्ग्राहयित्वा सूर्यवर्चस्वी भवति ॥ सूर्यग्रहे महानद्यां प्रतिमासंनिधौ वा जप्त्वा सिद्धमन्त्रो भवति ॥ महाविघ्नात्प्रमुच्यते ॥ महादोषात्प्रमुच्यते ॥ महापापात् प्रमुच्यते ॥ स सर्वविद्भवति स सर्वविद्भवति ॥ य एवं वेद इत्युपनिषत् ॥ १४ ॥ ॥ शान्तिमन्त्र ॥ ॐ सह नाववतु ॥ सह नौ भुनक्तु ॥ सह वीर्यं करवावहै ॥ तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः । शान्तिः ॥ शान्तिः ॥ इति श्रीगणपत्यथर्वशीर्षं समाप्तम् ॥
Ganpati Atharvashirsha in English
|| Shantipath || Om bhadram karnebhih shrunuyama devah. Bhadram pashyemakshabhiryajatrah. Sthirairangaistushtuvamsastanubhih. Vyashema devahitam yadayuh. Svasti na Indro vruddhashravah. Svasti nah Pusha vishvavedah. Svasti nastarkshyo arishtanemih. Svasti no Bruhaspatirdadhatu. Om shantih. Shantih. Shantih. || Upanishat || Harih Om namaste Ganapataye. Tvameva pratyaksham tattvamasi. Tvameva kevalam kartasi. Tvameva kevalam dhartasi. Tvameva kevalam hartasi. Tvameva sarvam khalvidam Brahmasi. Tvam sakshadatmasi nityam. || 1 || || Svarupatattva || Rutam vachmi. Satyam vachmi. || 2 || Ava tvam mam. Ava vaktaram. Ava shrotaram. Ava dataram. Ava dhataram. Avanuchanamava shishyam. Ava pashchattat. Ava purastat. Avottarattat. Ava dakshinattat. Ava chordhvattat. Avadharattat. Sarvato mam pahi pahi samantat. || 3 || Tvam vangmayastvam chinmayah. Tvamanandamayastvam Brahmamayah. Tvam sachchidanandadvitiyosi. Tvam pratyaksham Brahmasi. Tvam jnanamayo vijnanamayosi. || 4 || Sarvam jagadidam tvatto jayate. Sarvam jagadidam tvattastishthati. Sarvam jagadidam tvayi layameshyati. Sarvam jagadidam tvayi pratyeti. Tvam bhumirapo-nalo-nilo nabhah. Tvam chatvari vakpadani. || 5 || Tvam gunatrayatitah. Tvamavasthatrayatitah. Tvam dehatrayatitah. Tvam kalatrayatitah. Tvam muladharasthitosi nityam. Tvam shaktitrayatmakah. Tvam yogino dhyayanti nityam. Tvam Brahma tvam Vishnustvam Rudrastvam Indrastvam Agnistvam Vayustvam Suryastvam Chandramastvam Brahmabhurbhuvahsvarom. || 6 || || Ganeshamantra || Ganadim purvamuchcharya varnadim tadanantaram. Anusvarah paratarah. Ardhendulasitam. Tarena ruddham. Etattava manusvarupam. Gakarah purvarupam. Akaro madhyamarupam. Anusvarashchantyarupam. Binduruttararupam. Nadah sandhanam. Samhitasandhih. Saisha Ganeshavidya. Ganakarushih. Nichrudgayatrichchhandah. Ganapatirdevata. Om Gam Ganapataye namah. || 7 || || Ganeshagayatri || Ekadantaya vidmahe. Vakratundaya dhimahi. Tanno Dantih prachodayat. || 8 || || Ganesharupa || Ekadantam chaturhastam pashamankushadharinam. Radam cha varadam hastairbibhranam mushakadhvajam. Raktam lambodaram shurpakarnakam raktavasasam. Raktagandhanuliptangam raktapushpaih supujitam. Bhaktanukampinam devam jagatkaranamachyutam. Avirbhutam cha srushtyadau prakruteh purushatparam. Evam dhyayati yo nityam sa yogi yoginam varah. || 9 || || Ashtanama Ganapati || Namo Vratapataye. Namo Ganapataye. Namah Pramathapataye. Namastestu Lambodarayaikadantaya. Vighnanashine Shivasutaya. Shrivaradamurtaye namo namah. || 10 || || Phalashruti || Etadatharvashirsham yo-dhite. Sa Brahmabhuyaya kalpate. Sa sarvatah sukhamedhate. Sa sarvavighnairna badhyate. Sa panchamahapapatpramuchyate. Sayamadhiyano divasakrutam papam nashayati. Pratradhiyano ratrikrutam papam nashayati. Sayampratah prayunjano apapo bhavati. Sarvatradhiyano-pavighno bhavati. Dharmarthakamamoksham cha vindati. Idamatharvashirshamashishyaya na deyam. Yo yadi mohaddasyati sa papiyan bhavati. Sahasravartanat yam yam kamamadhite Tam tamanena sadhayet. || 11 || Anena Ganapatimabhishinchati sa vagmi bhavati. Chaturthyamanashnan japati sa vidyavan bhavati. Sa yashovan bhavati. Ityatharvanavakyam. Brahmadyavaranam vidyat na bibheti kadachaneti. || 12 || Yo durvankurairyajati sa Vaishravanopamo bhavati. Yo lajairyajati sa yashovan bhavati. Sa medhavan bhavati. Yo modakasahasrena yajati Sa vanchhitaphalamavapnoti. Yah sajyasamidbhiryajati Sa sarvam labhate sa sarvam labhate. || 13 || Ashtau brahmanan samyaggrahayitva Suryavarchasvi bhavati. Suryagrahe mahanadyam pratimasannidhau Va japtva siddhamantro bhavati. Mahavighnatpramuchyate. Mahadoshatpramuchyate. Mahapapat pramuchyate. Sa sarvavidbhavati sa sarvavidbhavati. Ya evam veda ityupanishat. || 14 || || Shantimantra || Om saha navavatu. Saha nau bhunaktu. Saha viryam karavavahai. Tejasvinavadhitamastu ma vidvishavahai. Om shantih. Shantih. Shantih. Iti Shri Ganapatyatharvashirsham samaptam.
अथर्वशीर्षाचा अर्थ (Marathi)
सुरुवातीचा शान्तिपाठ कान, डोळे आणि शरीर निरोगी राहावे आणि दिलेले आयुष्य सत्कारणी लागावे अशी प्रार्थना करतो. उपनिषद भागात भक्त गणपतीला सांगतो की तूच प्रत्यक्ष तत्त्व आहेस, तूच निर्माण करणारा, धारण करणारा आणि संहार करणारा आहेस, आणि हे सर्व ब्रह्म तूच आहेस. तिसऱ्या भागात सर्व दिशांनी रक्षण कर अशी मागणी आहे, बोलणाऱ्याचे, ऐकणाऱ्याचे, देणाऱ्याचे, शिष्याचे आणि पूर्व-पश्चिम-उत्तर-दक्षिण-वर-खाली अशा सर्व बाजूंनी. पुढे गणपती हा वाङ्मय, चिन्मय, आनंदमय आणि ब्रह्ममय असून हे सर्व जग त्याच्यापासून निर्माण होते, त्याच्यातच राहते आणि त्याच्यातच लय पावते असे सांगितले आहे. सातव्या भागात गं हा बीजमंत्र कसा तयार होतो ते स्पष्ट केले आहे, आणि गणकऋषी, निचृद्गायत्री छंद व गणपती देवता अशी मंत्राची ओळख दिली आहे. आठवा भाग गणेशगायत्री आहे. नवव्या भागात एकदंत, चतुर्भुज, पाश-अंकुशधारी, लाल वर्णाचे आणि मूषकध्वज असे ध्यानरूप वर्णिले आहे. दहाव्या भागात आठ नावांनी नमस्कार आहे. शेवटची फलश्रुती सांगते की सकाळ-संध्याकाळ हा पाठ करणारा पापमुक्त होतो, त्याला विघ्ने बाधत नाहीत आणि धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष मिळतो.
Meaning in English
The opening peace invocation asks that we hear what is good, see what is good, and use the full span of life given to us in sound health. In the Upanishad section the devotee tells Ganapati: you alone are the visible truth, you alone are the creator, the sustainer and the destroyer, and all this that exists is Brahman, which is you. The third section is a request for protection from every direction at once, for the speaker, the listener, the giver, the teacher and the student, and from front, back, north, south, above and below. The following sections say that Ganapati is speech, consciousness, bliss and Brahman, and that this whole world arises from him, rests in him and dissolves back into him. Section seven explains exactly how the seed syllable Gam is formed, and names the seer, the metre and the deity of the mantra. Section eight is the Ganesha Gayatri. Section nine gives the form to meditate on: one tusk, four hands, noose and goad, red in colour, with the mouse as his emblem. Section ten bows to him by eight names. The closing phalashruti states the result of the practice: one who recites it morning and evening becomes free of wrongdoing, is not obstructed, and attains dharma, wealth, fulfilment of desire and liberation.
अथर्वशीर्षाचे महत्त्व आणि पठणाची पद्धत
अथर्वशीर्ष हे अथर्ववेदाशी जोडलेले उपनिषद असून गणकऋषी हे त्याचे द्रष्टे मानले जातात. महाराष्ट्रात गणेशोत्सवात आणि संकष्टी चतुर्थीला याचे सामूहिक पठण होते, आणि अनेक ठिकाणी एकवीस किंवा सहस्र आवर्तने केली जातात. फलश्रुतीत स्वतःच सांगितले आहे की दूर्वांकुरांनी पूजा करणारा वैश्रवणासारखा होतो, लाह्यांनी पूजा करणारा यशस्वी होतो आणि मोदकांनी पूजा करणारा इच्छित फळ मिळवतो, म्हणून दूर्वा आणि मोदक हे गणपतीच्या पूजेतील मुख्य उपचार मानले जातात. पाठ चतुर्थीला उपाशीपोटी केल्यास विद्या प्राप्त होते असेही म्हटले आहे.
पाठ माहिती
| देवता | श्री गणपती |
| भाषा | संस्कृत |
| प्रकार | उपनिषद (अथर्वशीर्ष) |
| ऋषी | गणकऋषी |
| विभाग | शान्तिपाठ + १४ खंड + शान्तिमन्त्र |
| अवसर | गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी, अंगारकी, नित्य पाठ |
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
अथर्वशीर्ष कधी म्हणावे?
फलश्रुतीनुसार सकाळी आणि संध्याकाळी. गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी आणि अंगारकी चतुर्थीला याचे विशेष पठण होते.
अथर्वशीर्षाचे ऋषी कोण?
गणकऋषी. पाठातच गणकऋषिः, निचृद्गायत्रीच्छन्दः, गणपतिर्देवता अशी मंत्राची ओळख दिली आहे.
दूर्वा आणि मोदक का वाहतात?
फलश्रुतीत म्हटले आहे की दूर्वांकुरांनी पूजा करणारा वैश्रवणासारखा संपन्न होतो आणि मोदकांनी पूजा करणाऱ्याला इच्छित फळ मिळते.
तन्नो दन्तिः की तन्नो दन्ती?
दोन्ही पाठभेद प्रचलित आहेत. येथे दन्तिः हा पाठ घेतला आहे, कारण संस्कृत डॉक्युमेंट्स आणि सनातनवेद या दोन्ही स्रोतांत तोच आहे.