मंत्रपुष्पांजली ही आरतीच्या शेवटी म्हटली जाणारी वैदिक प्रार्थना आहे. तिची चारही कडवी वेगवेगळ्या वैदिक ग्रंथांतून घेतलेली आहेत, म्हणूनच हा पाठ इतर आरत्यांसारखा नसून गद्यप्राय वाटतो. खाली संपूर्ण चार कडवी देवनागरीत, इंग्रजी लिप्यंतरात आणि मराठी व इंग्रजी दोन्ही भाषेत अर्थासह दिली आहेत.
मंत्रपुष्पांजली (Sanskrit)
ॐ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥१॥ ॐ राजाधिराजाय प्रसह्यसाहिने । नमो वयं वैश्रवणाय कुर्महे । स मे कामान्कामकामाय मह्यम् । कामेश्वरो वैश्रवणो ददातु । कुबेराय वैश्रवणाय । महाराजाय नमः ॥२॥ ॐ स्वस्ति । साम्राज्यं भौज्यं स्वाराज्यं वैराज्यं पारमेष्ठ्यं राज्यं माहाराज्यमाधिपत्यमयं समंतपर्यायी स्यात्सार्वभौमः सार्वायुष आंतादापरार्धात्पृथिव्यै समुद्रपर्यंताया एकराळिति ॥३॥ तदप्येषः श्लोकोऽभिगीतो । मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥४॥
Mantra Pushpanjali in English
om yajnena yajnamayajanta devastani dharmani prathamanyasan | te ha nakam mahimanah sachanta yatra purve sadhyah santi devah ||1|| om rajadhirajaya prasahyasahine | namo vayam vaishravanaya kurmahe | sa me kamankamakamaya mahyam | kameshvaro vaishravano dadatu | kuberaya vaishravanaya | maharajaya namah ||2|| om svasti | samrajyam bhaujyam svarajyam vairajyam parameshthyam rajyam maharajyamadhipatyamayam samantaparyayi syatsarvabhaumah sarvayusha antadaparardhatprithivyai samudraparyantaya ekaraliti ||3|| tadapyeshah shloko'bhigito | marutah pariveshtaro maruttasyavasan grihe | avikshitasya kamaprervishvedevah sabhasada iti ||4||
मंत्रपुष्पांजलीचा अर्थ (Meaning in Marathi)
पहिले कडवे सांगते की देवांनी यज्ञाने यज्ञाचे पूजन केले आणि तेच पहिले धर्म ठरले. ते महिमावंत त्या स्वर्गात पोहोचले जिथे पूर्वीचे साध्य देव राहतात. दुसरे कडवे कुबेर म्हणजेच वैश्रवण या धनाधिपतीला नमस्कार करून इच्छित कामना पूर्ण होवो अशी प्रार्थना करते. तिसरे कडवे ऐतरेय ब्राह्मणातील असून साम्राज्य, स्वाराज्य, वैराज्य अशा सर्व अधिकारांचा उल्लेख करून समुद्रापर्यंतच्या पृथ्वीचे एकछत्री स्वामित्व मागते. चौथे कडवे मरुत्त राजाची कथा सांगते, ज्याच्या घरी मरुतगण वाढपी होते आणि विश्वेदेव सभासद होते.
Meaning in English
The first verse says that the gods worshipped the sacrifice through sacrifice, and those became the first observances; those great ones reached the heaven where the ancient Sadhya gods dwell. The second salutes Kubera, also called Vaishravana, the king of kings and lord of wealth, and asks that he grant the desires of one who desires. The third, from the Aitareya Brahmana, names every kind of sovereignty in turn, imperial, self, independent and supreme rule, and asks for undivided lordship over the earth to the very sea. The fourth recalls King Marutta, in whose house the Maruts themselves served the food and the Vishvedevas sat as members of the assembly.
मंत्रपुष्पांजलीचे महत्त्व
महाराष्ट्रात आरती संपल्यावर हातात फुले घेऊन मंत्रपुष्पांजली म्हटली जाते आणि शेवटी ती फुले देवाला वाहिली जातात. पुष्पांजली या शब्दाचा अर्थच फुलांची ओंजळ असा आहे. गणेशोत्सव, नवरात्र आणि घरगुती पूजेत ती नियमित म्हटली जाते.
माहिती
| कडवी | ४ |
| भाषा | संस्कृत (वैदिक) |
| मूळ ग्रंथ | ऋग्वेद, तैत्तिरीय आरण्यक, ऐतरेय ब्राह्मण |
| प्रसंग | आरतीची सांगता |
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
मंत्रपुष्पांजलीत किती कडवी आहेत?
चार. आरतीनंतर म्हटल्या जाणार्या प्रमाणित मंत्रपुष्पांजलीत चारच कडवी येतात. विश्वतश्चक्षुरुत हे पाचवे कडवे काही ठिकाणी छापले जाते, पण ते देवे या स्वतंत्र पाठाचा भाग आहे.
मंत्रपुष्पांजली कधी म्हणतात?
आरती संपल्यानंतर, हातात फुले घेऊन. मंत्र संपल्यावर ती फुले देवाच्या चरणी वाहिली जातात.
मंत्रपुष्पांजली कोणत्या ग्रंथातून घेतली आहे?
एका ग्रंथातून नाही. पहिले कडवे ऋग्वेदातील पुरुषसूक्तातून, दुसरे तैत्तिरीय आरण्यकातून आणि तिसरे व चौथे ऐतरेय ब्राह्मणातून घेतले आहे. म्हणूनच हा पाठ चार स्वतंत्र वैदिक उतार्यांचा संच आहे.
मंत्रपुष्पांजली म्हणजे काय?
फुलांची ओंजळ अर्पण करताना म्हटलेला मंत्र. पुष्प म्हणजे फूल आणि अंजली म्हणजे ओंजळ.