रामचंद्रांची ही मराठी आरती नेहमीच्या स्तुतिआरत्यांपेक्षा वेगळी आहे. तित रामायणातली गोष्ट सांगतानाच त्याचा अध्यात्मिक अर्थही जोडला आहे: लंका म्हणजे लिंगदेह, राक्षस म्हणजे कामक्रोध आणि रावण म्हणजे अहंभाव. म्हणून धृपदात रामाला “निजबोधा रामा” म्हटलं आहे.
रामचंद्रांच्या आरतीचे बोल (Marathi)
उत्कट साधुनि शिळा सेतु बांधोनी । लिंगदेह लंकापुर विध्वंसूनी ॥ कामक्रोधादिक राक्षस मर्दूनी । देह अहंभाव रावण निवटोनी ॥ १ ॥ जय देव जय देव निजबोधा रामा । परमार्थें आरती सद्भावें आरती परिपूर्णकामा ॥ धृ ॥ प्रथम सीताशुद्धी हनुमंत गेला । लंका दहन करुनी अखया मारिला ॥ मारिला जंबूमाळी भुवनी त्राहाटीला । आनंदाची गुढी घेऊनियां आला ॥ जय ॥ २ ॥ निजबळें निजशक्ति सोडविली सीता । म्हणूनि येणें झालें अयोध्ये रघुनाथा ॥ आनंदें वोसंडे वैराग्य भरता । आरती घेऊन आली कौसल्या माता ॥ जय ॥ ३ ॥ अनाहतध्वनी गर्जती अपार । अठरा पद्में वानर करिती भुभुःकार ॥ अयोध्येसी आले दशरथकुमार । नगरीं होत आहे आनंद थोर ॥ जय ॥ ४ ॥ सहज सिंहासनीं राजा रघुवीर । सोअहंभावें तया पूजा उपचार ॥ सहजांची आरती वाद्यांचा गजर । माधवदासा स्वामी आठव ना विसर ॥ जय ॥ ५ ॥
Ram Aarti Lyrics in English
Utkat sadhuni shila setu bandhoni | Lingadeh Lankapur vidhvansuni || Kamakrodhadik rakshas mardooni | Deh ahambhav Ravan nivatoni || 1 || Jai dev jai dev nijabodha Rama | Paramarthen aarti sadbhaven aarti paripurnakama || Dhru || Pratham Sitashuddhi Hanumant gela | Lanka dahan karuni Akhaya marila || Marila Jambumali bhuvani trahatila | Anandachi gudhi gheuniyan aala || Jai || 2 || Nijbalen nijashakti sodavili Sita | Mhanuni yenen zhalen Ayodhye Raghunatha || Anandel vosande vairagya Bharata | Aarti gheun aali Kausalya mata || Jai || 3 || Anahatadhvani garjati apar | Athara padmen vanar kariti bhubhuhkar || Ayodhyesi aale Dasharathkumar | Nagarin hot aahe anand thor || Jai || 4 || Sahaj sinhasanin raja Raghuvir | Sohambhaven taya puja upachar || Sahajanchi aarti vadyancha gajar | Madhavadasa swami aathav na visar || Jai || 5 ||
आरतीचा अर्थ (Meaning)
पहिलं कडवं पूर्ण रूपक आहे: रामाने शिळांचा सेतू बांधून लंका नाहीशी केली, पण ती “लिंगदेह” रूपी लंका आहे; जे राक्षस मारले ते कामक्रोधादि विकार आहेत, आणि जो रावण संपला तो देहाचा अहंभाव आहे. दुसर्या कडव्यात हनुमंत सीताशोधासाठी जातो, लंकादहन करतो आणि आनंदाची गुढी घेऊन परततो. तिसर्या कडव्यात सीता मुक्त होते आणि राम अयोध्येला परततो; कौसल्या माता आरती घेऊन सामोरी येते. चौथ्यात अयोध्येतला आनंद आणि वानरसेनेचा गजर आहे. पाचव्यात राम सिंहासनावर बसतो आणि रचयिता माधवदास म्हणतो, स्वामी तुझी आठवण मला कदी विसर पडू देऊ नको.
या आरतीचे महत्त्व
रामनवमी, चैत्री रामजन्म आणि राम मंदिरांतल्या रोजच्या पूजेत ही आरती म्हटली जाते. मराठी संतपरंपरेत रामायणाला नुसती कथा न मानता साधनेचा मार्ग मानलं जातं, आणि या आरतीत तो अर्थ ओळीओळीत गुंफला आहे – म्हणून ती नुसती स्तुती न राहता छोटा उपदेश होते.
आरती माहिती
| आरतीचे नाव | श्री रामचंद्रांची आरती १ |
| देवता | श्री राम |
| भाषा | मराठी |
| रचयिता | माधवदास (आरतीतील नाममुद्रेनुसार) |
| रचना | ५ कडवी + धृपद |
| कधी म्हणतात | रामनवमी, चैत्री रामजन्म, रोजची पूजा |
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
“लिंगदेह लंकापुर” म्हणजे काय?
लिंगदेह म्हणजे सूक्ष्म देह. आरती लंकेला सूक्ष्म देहाचं रूपक मानते, म्हणजे बाहेरची लडाई ही आतली लडाई आहे.
रामाला “निजबोधा रामा” का म्हटलं आहे?
निजबोध म्हणजे स्वतःची ओळख. राम हा नुसता राजा नसून आत्मज्ञानाचं रूप आहे, असा या आरतीचा भाव आहे.
या आरतीत किती कडवी आहेत?
एक धृपद आणि पाच कडवी. पाचव्या कडव्यात रचयित्याची “माधवदास” ही नाममुद्रा येते, म्हणून ती गाळली तर आरती अपूर्ण राहते.