“जय देव जय देव जय वक्रतुंडा” ही गणपतीच्या आरत्यांमधली सर्वात नादमय आरती आहे. हिच्या ओळींमध्ये घुंघरांचा रुणझुण, मृदंगाचा धिमिकिट आणि सप्तस्वरांचे भेद बोलांमधूनच ऐकू येतात. शेवटच्या चरणात रचयिता स्वतःचा उल्लेख “मुक्तेश्वर” असा करतो.
जय देव जय देव जय वक्रतुंडा आरतीचे बोल (Marathi)
जय देव जय देव जय वक्रतुंडा । सिंदुरमंडित विशाळ सरळ भुजदंडा ॥ जय ॥ धृ ॥ प्रसन्नभाळा विमला करिं घेउनि कमळा । उंदिरवाहन दोंदिल नाचसि बहुलीला । रुणझुण करिती घागरिया घोळा । सतार सुस्वर गायन शोभित अवलीला ॥ जय ॥ १ ॥ सारीगमपधनीसप्तस्वरभेदा । धिमिकिट धिमिकिट मृदंग वाजति गतिछंदा । तातक् तातक् थैय्या करिसि आनंदा । ब्रह्मादिक अवलोकिती तव पदारविंदा ॥ जय ॥ २ ॥ अभयवरदा सुखदा राजिवदलनयना । परशांकुशलड्डूधर शोभित शुभवदना । ऊर्ध्वदोंदिल उंदिर कार्तिकेश्वर रचना । मुक्तेश्वर चरणांबुजिं अलिपरि करी भ्रमणा ॥ जय ॥ ३ ॥
Jai Dev Jai Dev Jai Vakratunda Lyrics in English
Jai dev jai dev jai Vakratunda | Sindurmandit vishal saral bhujdanda || Jai || Dhru || Prasannabhala vimala karin gheuni kamala | Undirvahan dondil nachasi bahulila | Runzhun kariti ghagariya ghola | Satar susvar gayan shobhit avalila || Jai || 1 || Sarigamapadhani-saptaswarabheda | Dhimikit dhimikit mridang vajati gatichhanda | Tatak tatak thaiyya karisi ananda | Brahmadik avalokiti tav padaravinda || Jai || 2 || Abhayavarada sukhada rajivadalanayana | Parashankushaladdudhar shobhit shubhavadana | Urdhvadondil undir Kartikeshwar rachana | Mukteshwar charanambujin aliparai kari bhramana || Jai || 3 ||
आरतीचा अर्थ (Meaning)
धृपदात वक्रतुंड गणपतीचे शेंदराने मंडित असलेले रुंद भुजदंड वर्णिले आहेत. पहिल्या चरणात प्रसन्न मुखाचा, हातात कमळ घेतलेला आणि उंदरावर स्वार होऊन लीलेने नाचणारा गणपती दिसतो; घागरिया रुणझुणतात आणि सतारीचे सूर जुळून येतात. दुसरे चरण पूर्ण संगीतमय आहे: सा-री-ग-म-प-ध-नी हे सप्तस्वर, मृदंगाचे धिमिकिट बोल आणि तातक्-थैय्या हे नर्तनाचे बोल; हे नृत्य ब्रह्मादि देव सुद्धा पाहत राहतात. तिसर्या चरणात अभय आणि वर देणारा, परशू, अंकुश आणि लड्डू धारण करणारा गणपती वर्णिला आहे, आणि रचयिता म्हणतो की मी भ्रमरासारखा तुझ्या चरणकमळांभोवती घिरट्या घालतो.
या आरतीचे महत्त्व
मराठी आरत्या फक्त स्तुती नसतात, त्या गाण्यासाठी रचलेल्या असतात. या आरतीचं दुसरं चरण त्याचं उत्तम उदाहरण आहे – सप्तस्वर, मृदंगाचे बोल आणि नर्तनाचे बोल आरतीच्या ओळींमध्येच गुंफले आहेत. तालावर टाळ्या वाजवत म्हटली की ही आरती लहान मुलांनाही पटकन पाठ होते, म्हणून गणेशोत्सवात ती आवर्जून म्हटली जाते.
आरती माहिती
| आरतीचे नाव | जय देव जय देव जय वक्रतुंडा |
| देवता | श्री गणेश (वक्रतुंड) |
| भाषा | मराठी |
| रचयिता | मुक्तेश्वर (आरतीतील नाममुद्रेनुसार) |
| रचना | ३ कडवी + धृपद |
| कधी म्हणतात | गणेशोत्सव, संकष्टी चतुर्थी, रोजची पूजा |
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
वक्रतुंड म्हणजे काय?
वक्र म्हणजे वाकडी आणि तुंड म्हणजे सोंड. वाकडी सोंड असलेला म्हणजे वक्रतुंड, गणपतीचं एक प्रमुख नाव.
आरतीत सारीगमपधनी का आलं आहे?
दुसर्या चरणात गणपतीसमोर चाललेल्या गायन-वादन-नर्तनाचं वर्णन आहे. त्यासाठी सप्तस्वर, मृदंगाचे आणि पायांचे बोल तसेच ओळीत वापरले आहेत.
ही आरती कोणत्या प्रसंगी म्हणतात?
गणेशोत्सवात, संकष्टी चतुर्थीला आणि रोजच्या गणपती पूजेत, इतर गणपती आरत्यांसोबत.